Denkfouten of ‘bias’ die onze perceptie beïnvloeden.

Binnen onderzoeken en werkcontexten draait alles om feiten en data. In ons dagdagelijks leven, zowel in onze job als in onze privé-contacten, vertrouwen we echter te vaak blindelings op onze intuïtie en mensenkennis. Net daar schuilt een onzichtbare dief: ons eigen brein. Om energie te besparen, neemt ons eigen brein voortdurend ‘mentale shortcuts’. Dit noemen we ‘cognitieve biases’: onbewuste denkfouten waardoor we personen of situaties weleens verkeerd inschatten.

Enkele vaak voorkomende denkfouten in onze beoordeling van anderen.

Fundamentele attributiefout.

• Denkfout: Het gedrag van een ander direct wijten aan diens karakter, maar onze eigen fouten goedpraten door de situatie.
• Voorbeeld: Als iemand anders zenuwachtig reageert, denken we snel: “Die is onbetrouwbaar.” Als we zelf gespannen reageren, ligt dat simpelweg aan werkstress of een slechte nachtrust.

Halo-effect.

• Denkfout: Eén positieve eigenschap van iemand zorgt ervoor dat de hele persoonlijkheid direct als positief wordt beoordeeld.
• Voorbeeld: Een charmante spreker krijgt onbewust sneller het volledige vertrouwen van het publiek, puur op basis van diens sympathieke en mooie uitstraling.

Horn-effect.

• Denkfout: Het tegenovergestelde van het Halo-effect. Eén negatieve eerste indruk kleurt ons volledig oordeel over iemand.
• Voorbeeld: Komt een onderhandelaar ongeïnteresseerd over tijdens een eerste kennismaking, waarbij hij te vaak zijn smartphone bekijkt (omwille van een urgentie)? Dan nemen we zijn sterke, inhoudelijke argumenten die daarna volgen, minder snel au sérieux.

Affiniteitsbias.

• Denkfout: Onze natuurlijke, menselijke neiging om personen die op onszelf lijken, sneller te vertrouwen en milder te beoordelen.
• Voorbeeld: Een verkoper met dezelfde hobby, achtergrond of humor zal er beter in slagen om extra accessoires te verkopen dan iemand die gereserveerd overkomt.

Confirmation Bias (Bevestigingsvooroordeel).

• Denkfout: Alleen zoeken naar signalen die onze bestaande mening over de ander bevestigen, terwijl tegenbewijs straal genegeerd wordt.
• Voorbeeld: Denkt je dat jouw jonge collega laks is? Dan valt die ene te late e-mail meteen op, terwijl zijn tien taken die wél op tijd ingediend werden, niet meer in rekening genomen worden.

Stereotypering.

• Denkfout: Automatisch specifieke eigenschappen toeschrijven aan een individu, puur op basis van de groep waartoe hij of zij behoort.
• Voorbeeld: Ervan uitgaan dat een jonge starter vlot overweg kan met AI-tools of dat een oudere werknemer per definitie moeite heeft met veranderingen.

Het Dunning-Krugereffect.

• Denkfout: Mensen met weinig kennis over een onderwerp overschatten hun eigen expertise, terwijl échte experts hun eigen kennis vaak onderschatten.
• Voorbeeld: In discussies kan een rustige, vlotte onderhandelaar met weinig ervaring heel zelfverzekerd en geloofwaardig overkomen, waardoor we onterecht vertrouwen op zijn kennis en zijn advies blindelings volgen.

Herken misleiding: wees alert voor ‘sociale bliksemafleiding’.

Een fraudeur is een meester in het inspelen op jouw ‘biases’. Zij zetten vaak het Halo-effect (extreme vriendelijkheid of status) of de affiniteitsbias in (doen alsof ze exact dezelfde interesses hebben), als een soort ‘sociale bliksemafleider’. Wanneer een gesprek of een ‘instant klik’ te mooi voelt om waar te zijn, of wanneer iemand jou emotioneel onder druk zet (met unieke kansen gevolgd door strakke deadlines), probeert die persoon mogelijks jouw kritisch denkvermogen te omzeilen. Probeer in zo’n geval even de charmante persoon los te koppelen van haar boodschap en neem vooral jouw tijd om een beslissing te nemen. Anderzijds kunnen ‘charmes’, gedeelde interesses of een indrukwekkend CV wel degelijk oprecht en authentiek zijn. Een feitencheck kan echter nooit kwaad, zeker in het geval je als het ware ‘overdonderd’ wordt door hoopvolle beloftes van een onbekende gesprekpartner.

Word een ‘mentale vertrager’.

Een manier om ons bewust te worden van onze vele denkfouten, is de volgende: stel een interne 10-secondenpauze in zodra je een sterke eerste mening over iemand vormt. Vraag jezelf tijdens die pauze bewust af: “Welk feit heb ik nu écht gezien, en wat heeft mijn brein er zelf bij verzonnen?” Door ons oordeel te vertragen, geven we logica een voorsprong op emotie. En ‘last but not least’: spreek jouw vertrouwenspersoon aan voor een tweede opinie. Een sparring partner is als het ware ‘de schuursteen van je geest’: door wrijving ontstaat er glans en scherpte.”

Wil je graag meer weten over ‘cognitieve bias’? Neem dan een kijkje op deze link https://www.managementboek.nl/tw/cognitieve_bias.